{"id":4173,"date":"2024-05-26T17:34:11","date_gmt":"2024-05-26T15:34:11","guid":{"rendered":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/?p=4173"},"modified":"2025-10-19T18:11:55","modified_gmt":"2025-10-19T16:11:55","slug":"koszmar-hydraulika-czyli-sten-znany-i-mniej-znany-czesc-pierwsza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/?p=4173","title":{"rendered":"\u201eKoszmarny sen hydraulika\u201d, czyli Sten znany i mniej znany. Cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza"},"content":{"rendered":"\n

Skr\u0119t z Kirchmayerovej t\u0159\u00eddy w ulic\u0119 V Hole\u0161ovi\u010dk\u00e1ch, obecnie \u201ewyg\u0142adzony\u201d, wtedy by\u0142 niezwykle ostry, a nawierzchnia pokryta by\u0142a kostk\u0105 brukow\u0105. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce Oberscharf\u00fchrer Johannes Klein siedz\u0105cy za kierownic\u0105 ciemnozielonego kabrioletu Mercedes 320, te\u017c zwolni\u0142. Jego pasa\u017cer lubi\u0142 wprawdzie szybk\u0105 jazd\u0119, ale p\u0142ynn\u0105, bez nag\u0142ych szarpni\u0119\u0107. Zreszt\u0105 lepiej by\u0142o nie wprawia\u0107 go w z\u0142y humor. Mimo do\u015b\u0107 m\u0142odego wieku – mia\u0142 dopiero trzydzie\u015bci osiem lat – w hierarchii III Rzeszy ponad nim sta\u0142y tylko dwie osoby: Heinrich Himmler i sam F\u00fchrer.
Tego dnia, 27 maja 1942, snu\u0142 zapewne plany na przysz\u0142o\u015b\u0107 (po po\u0142udniu mia\u0142 odlecie\u0107 do Berlina, gdzie spodziewa\u0142 si\u0119 skierowania na nowe stanowisko). Raczej nie przysz\u0142o mu do g\u0142owy, \u017ce niebawem stanie si\u0119 najwy\u017cszym rang\u0105 niemieckim funkcjonariuszem zabitym w zamachu podczas II wojny \u015bwiatowej.
Nazywa\u0142 si\u0119 Reinhardt Heydrich i by\u0142 Obergruppenf\u00fchrerem SS, Szefem Policji Bezpiecze\u0144stwa i S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy, a r\u00f3wnocze\u015bnie (od wrze\u015bnia 1941) Protektorem Czech i Moraw.

Praska maj\u00f3wka<\/strong>
Teraz nie mo\u017cna si\u0119 zastanawia\u0107. Opalka przebiega na drug\u0105 stron\u0119, Kubi\u0161<\/em> opiera si\u0119 o s\u0142up, jest dziesi\u0105ta trzydzie\u015bci, wielki mercedes zbli\u017ca si\u0119 coraz bardziej [\u2026]
W tej chwili Gab\u010d\u00edk wyskakuje na jezdni\u0119, odrzuca p\u0142aszcz, w r\u0119kach trzyma pistolet maszynowy, mierzy, mierzy dok\u0142adnie prosto w te rybie oczy, spokojnie, na pewniaka, trwa to chyba sekund\u0119, kt\u00f3ra rozci\u0105ga si\u0119 w wieczno\u015b\u0107.
Samoch\u00f3d jest ju\u017c dwa-trzy kroki od Gab\u010d\u00edka, szofer patrzy na Stena, jak gdyby nie m\u00f3g\u0142 poj\u0105\u0107, co si\u0119 tu zaraz stanie, rozpaczliwie zaciska d\u0142onie na kierownicy, nie ma gdzie uciec \u2013 i w tym momencie palec Gab\u010d\u00edka naciska spust.
Cisza.
Mercedes sunie dalej. Heydrich si\u0119ga do pasa po pistolet, blady, ze wzrokiem wbitym w cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zamar\u0142 w bezruchu, wpatruj\u0105c si\u0119 w zdumieniu w niesprawny peem.
Kubi\u0161 – teraz kolej na niego. Dzia\u0142a jak automat: na \u015blepo si\u0119ga do teczki, czuje w r\u0119ku znajomy kszta\u0142t, odbezpiecza, upuszcza teczk\u0119 z pozosta\u0142a w niej drug\u0105 bomb\u0105 \u2013 i\u2026
Jest godzina dziesi\u0105ta trzydzie\u015bci jeden. Ma\u0142y przedmiot dolecia\u0142 do celu.<\/em> Wybuch.<\/em>
[Miroslav Ivanov \u201eZamach na Heydricha\u201d. Wyd. polskie KiW 1978]<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Na zdj\u0119ciach od g\u00f3ry: (1) Mercedes Heydricha po zamachu i to samo miejsce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. (2) Sten Mk II Gab\u010d\u00edka (prawdopodobnie egzemplarz nr FF209 wyprodukowany w 1941 przez R.O.F Fazakerley) porzucony w miejscu zamachu. Warto zauwa\u017cy\u0107 brak od\u0142\u0105czanej kolby \u2013 Gab\u010d\u00edk nie wzi\u0105\u0142 jej na akcj\u0119, uznaj\u0105c za niepotrzebn\u0105 i utrudniaj\u0105c\u0105 ukrycie broni.
Zdj\u0119cia archiwalne pochodz\u0105 z dokumentacji niemieckiego \u015bledztwa po zamachu (via Internet), zdj\u0119cie wsp\u00f3\u0142czesne autora<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Najlepszy, czy najta\u0144szy?<\/strong>
British Army a\u017c do roku 1939 roku nie kry\u0142a pogardy dla pistolet\u00f3w maszynowych, uwa\u017canych przez generalicj\u0119 za \u201ebro\u0144 gangster\u00f3w i terroryst\u00f3w\u201d, niegodn\u0105 brytyjskiego \u017co\u0142nierza. Wystarczy\u0142o jednak u\u015bwiadomienie sobie nadciagaj\u0105cej wojny i w\u0142asnego nieprzygotowania do niej, a ci sami decydenci natychmiast wpadli z jednej skrajno\u015bci w drug\u0105. W efekcie, w trybie pilnym zarz\u0105dzono przeprowadzenie szczeg\u00f3\u0142owych bada\u0144 por\u00f3wnawczych wi\u0119kszo\u015bci produkowanych w\u00f3wczas na \u015bwiecie peem\u00f3w, aby wybra\u0107 ten najlepszy, jako najbardziej godny \u017co\u0142nierza brytyjskiego…
Za takowy uznano fi\u0144ski Suomi Kp\/31, ale po wybuchu \u201ewojny zimowej\u201d jego zakup okaza\u0142 si\u0119 niemo\u017cliwy, gdy\u017c Finowie potrzebowali desperacko ka\u017cdej sztuki do walki z radzieckim agresorem. Drugi w kolejno\u015bci, ameryka\u0144ski Thompson M1928 zosta\u0142 zakupiony, pocz\u0105tkowo w liczbie 30 tysi\u0119cy sztuk, ale wkr\u00f3tce z\u0142o\u017cono kolejne zam\u00f3wienia zwielokrotniaj\u0105ce t\u0119 liczb\u0119.
Z Thompsonami by\u0142 jednak pewien problem i nie dotyczy\u0142 on do\u015b\u0107 wyg\u00f3rowanej ceny broni. Walcz\u0105ca o \u017cycie Brytania p\u0142aci\u0142a \u017c\u0105dane kwoty bez szemrania, ale ka\u017cdy zakupiony egzemplarzy musia\u0142 zosta\u0107 przetransportowany przez Atlantyk, na kt\u00f3rym coraz zuchwalej poczyna\u0142y sobie niemieckie U-booty. Alianckie statki sz\u0142y na dno dziesi\u0105tkami, a wraz z nimi tracono tak cenne i tak potrzebne wyspiarzom \u0142adunki.
W tej sytuacji zdecydowano, \u017ce konieczne b\u0119dzie jednak podj\u0119cie produkcji w\u0142asnego pistoletu maszynowego. Aby nie k\u0142opota\u0107 si\u0119 kwestiami licencyjnymi, skopiowano bro\u0144 wroga, czyli niemiecki MP-28 (ciekawostk\u0105 jest fakt, \u017ce dwa egzemplarze kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 wzorcami, pozyskano od Etiopii). Jego produkcja, pod oznaczeniem \u201eLanchester Mk I\u201d ruszy\u0142a w 1940, po czym\u2026 armia odm\u00f3wi\u0142a jego przyj\u0119cia, jako zbyt skomplikowanego i drogiego (w rezultacie, przyt\u0142aczaj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 wyprodukowanych egzemplarzy trafi\u0142a do Royal Navy). Genera\u0142owie zasugerowali natomiast zaprojektowanie czego\u015b nowego, jak najprostszego i najta\u0144szego.
Major Reginald V. Shepherd (inspektor uzbrojenia z Wydzia\u0142u Projektowania w Ministerstwie Zaopatrzenia) opracowa\u0142 zatem koncepcj\u0119 takiej broni, a in\u017cynier Harold J. Turpin (starszy projektant z Royal Small Arms Factory, Enfield), do kt\u00f3rego trafi\u0142 temat, zacz\u0105\u0142 od projektowania mechanizmu spustowego. Jak sam wspomina\u0142, zasiad\u0142 do tego wieczorem 2 grudnia 1940 w domu przy kuchennym stole i w ci\u0105gu kilku godzin, bior\u0105c za punkt wyj\u015bcia mechanik\u0119 \u201eLanchestera\u201d, upro\u015bci\u0142 jego konstrukcj\u0119 \u201edo b\u00f3lu\u201d. W ci\u0105gu kolejnych dni doprojektowa\u0142 reszt\u0119 broni, eliminuj\u0105c wszystko, czego mo\u017cna by\u0142o si\u0119 pozby\u0107 bez szkody dla jej dzia\u0142ania. Nast\u0119pnie major Hearn-Cooper opracowa\u0142 technologi\u0119 produkcji masowej, w kt\u00f3rej prawie wszystkie cz\u0119\u015bci by\u0142y t\u0142oczone z blachy lub kszta\u0142towane z drutu (poza luf\u0105 i zamkiem, kt\u00f3re jako jedyne wymaga\u0142y tradycyjnej obr\u00f3bki skrawaniem). Na \u017cyczenie wojska zachowano tak\u017ce szcz\u0105tkowe drewniane \u0142o\u017ce, chroni\u0105ce d\u0142o\u0144 strzelca przed oparzeniem.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
\u201eCarbine, Machine, Sten, 9mm Mk I\u201d czyli nowa bro\u0144 w ca\u0142ej okaza\u0142o\u015bci. Na zdj\u0119ciu egzemplarz wyprodukowany w roku 1941 przez Singer Manufacturing Co. Fot. Imperial War Museum, FIR 6257. IWM Non Commercial Licence<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Nowy pistolet maszynowy nazwano „Sten”. Powszechnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce nazwa ta stanowi\u0142a akronim nazwisk projektant\u00f3w („S” = Shepherd, „T” = Turpin) i pierwszych liter nazwy wytw\u00f3rni „EN” = \u201eENfield\u201d. Natomiast sam Harold Turpin podawa\u0142 inne wyja\u015bnienie dw\u00f3ch ostatnich liter. Wed\u0142ug niego „EN” = \u201eENgland\u201d (co mo\u017ce mie\u0107 pewne uzasadnienie, jako, \u017ce bro\u0144 t\u0119 produkowano g\u0142\u00f3wnie w innych wytw\u00f3rniach, ni\u017c RSAF Enfield). Co wi\u0119cej, istniej\u0105 stenogramy z powojennego procesu (!) o prawa autorskie i wynagrodzenie za projekt \u201eStena\u201d, na kt\u00f3rym Turpin sk\u0142ada\u0142 zaprzysi\u0119\u017cone zeznania, m. in. w\u0142a\u015bnie tak wyja\u015bniaj\u0105c Wysokiemu S\u0105dowi skr\u00f3t nazwy broni.

Produkowa\u0107, czy sk\u0142ada\u0107?<\/strong>
Produkcj\u0119 wielkoseryjn\u0105 pierwszej wersji Sten\u00f3w Mk I zlecono wytw\u00f3rni Singer Manufacturing Company (produkuj\u0105cej wcze\u015bniej maszyny do szycia) po\u0142o\u017conej w Clydebank w Szkocji. Zak\u0142ady te stanowi\u0142y w\u0142asno\u015b\u0107 kapita\u0142u ameryka\u0144skiego (a w owym czasie USA by\u0142y jeszcze formalnie neutralne), wi\u0119c pocz\u0105tkowo ich zarz\u0105d ni mniej, ni wi\u0119cej, tylko\u2026 odm\u00f3wi\u0142 produkowania broni (!). Mimo, \u017ce prywatny kapita\u0142 stanowi\u0142 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107, rz\u0105d brytyjski nie zamierza\u0142 si\u0119 patyczkowa\u0107 \u2013 zak\u0142ady b\u0142yskawicznie zarekwirowano w interesie obrony Imperium, przestawiono na tryb zmilitaryzowany, a Singerowi obiecano stosowne odszkodowanie, rzecz jasna po wygranej wojnie.
U Singera w latach 1941 – 1942 wyprodukowano ponad 300 tysi\u0119cy Sten\u00f3w. W mi\u0119dzyczasie, jeszcze w roku 1941, uznano, \u017ce Sten Mk I jest nadal zbyt pracoch\u0142onny w produkcji (sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z 59 cz\u0119\u015bci i wymaga\u0142 „a\u017c” 12 roboczogodzin na wytworzenie jednego egzemplarza). W rezultacie opracowano uproszczon\u0105 wersj\u0119 Mk II (m. in. pozbawion\u0105 ju\u017c jakichkolwiek element\u00f3w drewnianych). Ta w\u0142a\u015bnie wersja sta\u0142a si\u0119 najbardziej masowo wytwarzan\u0105 w Wielkiej Brytanii (pi\u0119\u0107 wytw\u00f3rni: ROF Fazakerley, ROF Theale, ROF Maltby, Sterling oraz BSA), Kanadzie (SAL Long Branch), Indiach (Rifle Factory Ishapore) oraz w Australii (SAF Ligthgow).<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Sten Mk II, zmontowany w ROF Fazakerley w roku 1944 (lufa z charakterystycznym podtoczeniem, dodatkowy przetyczkowy bezpiecznik na zamku, komora zamkowa i gniazdo magazynka wz. BE 9956 produkcji \u201eEllis & Co.\u201d z Birmingham). Egzemplarz u\u017cywany w British Army (widoczne znaki odbioru wojskowego), pas no\u015bny tak\u017ce oryginalny z okresu II wojny \u015bwiatowej (wz. BE 8754 przeznaczony dla Sten\u00f3w Mk II oraz Mk III). Na dolnym zdj\u0119ciu ten sam Sten w konfiguracji transportowej – z gniazdem magazynka przekr\u0119conym o 90 stopni (pod sp\u00f3d komory zamkowej) i od\u0142\u0105czon\u0105 kolb\u0105 ramow\u0105. Fot. autora<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

W wytw\u00f3rniach brytyjskich wdro\u017cono przy tej okazji do\u015b\u0107 rewolucyjny na owe czasy schemat produkcji, w kt\u00f3rym w\u0142a\u015bciwie nie tyle produkowano, co finalnie kompletowano Steny z podzespo\u0142\u00f3w i cz\u0119\u015bci dostarczanych przez licznych kooperant\u00f3w (w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142y zar\u00f3wno powa\u017cne firmy, jak i ma\u0142e warsztaty rzemie\u015blnicze). Taki tryb „produkcji” powodowa\u0142, \u017ce dwa egzemplarze Stena, nawet maj\u0105ce kolejne numery seryjne w danej partii, potrafi\u0142y si\u0119 znacznie r\u00f3\u017cni\u0107 jako\u015bci\u0105 wykonania – jeden m\u00f3g\u0142 by\u0107 wzgl\u0119dnie „dopieszczony”, o wypiaskowanych spoinach, a nawet polerowany, za\u015b s\u0105siedni wygl\u0105da\u0142 jakby wyszed\u0142 spod r\u0119ki nietrze\u017awego wiejskiego kowala.
Jako ciekawostk\u0119 warto tak\u017ce zauwa\u017cy\u0107, \u017ce prawie identyczny model \u201eprodukcji rozproszonej\u201d niebawem wdro\u017cyli Niemcy (np. tak wytwarzano karabiny maszynowe MG 42).<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Winston Churchill strzela ze Stena Mk II (strzelnica Shoeburyness w hrabstwie Essex), 13 czerwca 1941. Po lewej stronie zdj\u0119cia (w garniturze, bez nakrycia g\u0142owy) stoi Harold Turpin, za Churchillem przy stole z dodatkowymi magazynkami stoi p\u0142k R. V. Shepherd, a pomi\u0119dzy nim a urz\u0119dnikiem w meloniku (David Margesson, sekretarz w Ministerstwie Wojny) widoczna jest g\u0142owa majora Hearn-Coopera. Pan z prawej w pr\u0105\u017ckowanym garniturze i krawacie w paski to osobisty ochroniarz Churchilla. Fot. kpt W. G. Horton, IWM H10688, Domena Publiczna<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u0141\u0105cznie wytworzono nie mniej ni\u017c 2 miliony 600 tysi\u0119cy Sten\u00f3w Mk II, w tym kilkaset w warunkach konspiracyjnych w okupowanej Europie (zw\u0142aszcza w Polsce i w Danii).<\/p>\n\n\n\n

C.d.n.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Skr\u0119t z Kirchmayerovej t\u0159\u00eddy w ulic\u0119 V Hole\u0161ovi\u010dk\u00e1ch, obecnie \u201ewyg\u0142adzony\u201d, wtedy by\u0142 niezwykle ostry, a nawierzchnia pokryta by\u0142a kostk\u0105 brukow\u0105. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce Oberscharf\u00fchrer Johannes Klein siedz\u0105cy za kierownic\u0105… Read more »<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":4191,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[36,112,22,110,111],"class_list":["post-4173","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gun1","tag-bron-i-amunicja","tag-heydrich","tag-mssikm","tag-sten","tag-sten-mk-ii"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4173","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4173"}],"version-history":[{"count":24,"href":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4173\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5604,"href":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4173\/revisions\/5604"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4191"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4173"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4173"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.militaria.malopolska.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4173"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}